Kuraklık çağında tarımı yönetmek mümkün mü?
* * Danışmanımız Benginur Baştabak'ın aşağıdaki yazısı 11.12.2025 tarihinde Yenigün Gazetesi internet portalında yayınlanmıştır.
Kuraklık artık geçici bir meteorolojik olay değil. Tarımsal üretimin temel belirleyicilerinden biri haline gelmiş durumda. Türkiye’de artan sıcaklıklar, düzensizleşen yağış rejimi ve hızla düşen yeraltı su seviyeleri ve su kalitesi tarımı yalnızca zorlaştırmıyor; üretim kararlarını da belirsizleştiriyor. Çiftçi sezona girerken ne ekeceğini, suya erişimin ne kadar süreceğini ve üretimin sürdürülebilir olup olmadığını tam olarak öngöremiyor.
Bu belirsizliğin en net hissedildiği bölgelerden biri Konya Kapalı Havzası. Yeraltı su seviyelerindeki ciddi düşüşe rağmen, yüksek su tüketen ürünlerin üretimi devam ediyor. Sonuç olarak obruklar, artan enerji maliyetleri ve sürdürülemez bir sulama yöntemi ortaya çıkmış durumda. Kuraklık burada yalnızca doğal bir süreç değil; planlama eksikliğinin bir sonucu olarak daha da derinleşti.
Benzer bir tablo Gediz ve Küçük Menderes havzalarında da görülüyor. Sulama suyu kısıtlanırken pamuk ve mısır gibi su talebi yüksek ürünler hâlâ yaygın. Havza bazlı üretim yaklaşımı uzun süredir gündemde olsa da uygulamada yeterince bağlayıcı değil. Aynı ürün deseni, suyun giderek azalmasına rağmen değişmeden devam ediyor. Oysa bu havzalarda suyun miktarı kadar, zamanlaması ve kalitesi de her yıl daha belirsiz hale geliyor.
Çukurova gibi Türkiye’nin en verimli tarım alanlarında bile iklim belirsizliği artık hissediliyor. Artan sıcaklıklar ve yaz aylarında yoğunlaşan buharlaşma, sulama ihtiyacını artırırken suya erişimi zorlaştırıyor. Verim potansiyeli yüksek olsa da su yönetimi tarımsal planlamayla yeterince entegre edilmediğinde bu avantaj kırılgan hale geliyor. Verimli toprak, tek başına güvence sağlamıyor.
Bu noktada Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇKS) önemli ama eksik bir araç olarak karşımıza çıkıyor. ÇKS, üretim alanlarını kayıt altına alıyor; ancak parselin su durumu, iklim riski ya da uzun vadeli sürdürülebilirliği çoğu zaman sistemin dışında kalıyor. Örneğin su stresi yaşayan bir Ege havzasındaki parsel ile görece su avantajına sahip Karadeniz’deki bir parsel, karar mekanizmalarında benzer şekilde ele alınabiliyor. Oysa iklim koşulları ve su gerçekleri birbirinden çok farklı.
Türkiye’de su koruma politikaları da bu belirsizliği azaltmak için kritik bir rol oynayabilir. Tarım, toplam su kullanımının büyük bölümünü oluşturmasına rağmen, hangi ürünün hangi bölgede ne kadar suyla üretileceğine dair yönlendirici ve bağlayıcı mekanizmalar sınırlı. Sulama yatırımları önemli olsa da suyun sürdürülebilir kullanımını tek başına garanti etmiyor. Asıl ihtiyaç, suya göre üretimi esas alan bir planlama anlayışı.
Karadeniz gibi görece su avantajı olan bölgelerde bile iklim değişikliğiyle birlikte risk artıyor. Aşırı yağışlar, ani sıcaklık değişimleri ve mevsim kaymaları üretimi farklı şekillerde etkiliyor. Bu durum, yalnızca kurak bölgeler için değil, tüm Türkiye için planlı tarımın kaçınılmaz olduğunu gösteriyor.
Kuraklık çağında tarımı yönetmek, yalnızca yağışı beklemekle ya da etkin/verimli sulama sistemlerine geçmek ile mümkün değil. Bölgesel su gerçeklerine dayanan ürün desenleri, ÇKS’nin iklim ve su verileriyle güçlendirilmesi ve tarımsal desteklerin bu doğrultuda şekillendirilmesi gerekiyor. Mesele daha fazla üretmek değil; doğru yerde, doğru ürünü ve doğru yöntemle üretmek.